We blikken terug op het afgelopen jaar en vooruit op het nieuwe jaar met bedrijfsadviseur Pieter Vellekoop van Flynth: wat gebeurde in het afgelopen jaar, welke trends zetten door en wat kunnen we van het nieuwe kabinet in 2024 verwachten? “Wat er nu gebeurt zal de glastuinbouwsector verder versterken. Fossiel gaat steeds meer geld kosten, verduurzaming wordt vanzelf rendabel.”

Je zei op de GreenTech dat 2023 een stil jaar zou worden, maar dat viel achteraf mee?

Als je terugblikt op zo’n jaar zijn er toch best weer wat partijen samengeklonterd. Dat zet gewoon door, ook in de primaire sector. Het waren er wel minder dan in voorgaande jaren. In voorgaande jaren heb je grote groepen zien ontstaan rond kassenbouwers, zoals KUBO, Prins en BOAL. Daar is wel wat aan toegevoegd in 2023, maar niet heel veel. Die samenklontering heeft als oorzaak dat in het buitenland steeds meer kassen op de Nederlandse manier worden gebouwd om zo de voedselzekerheid te borgen. Kassenbouwers gaan een goede toekomst tegemoet, partijen met geld hebben dat ook herkend en investeren in dat soort clubs.

Speelt private equity een grote rol in de glastuinbouw?

Ik heb het idee dat private equity een pas op de plaats maakt. Vooral in de sierteelt zijn bedrijven op de top van de markt door private equity gekocht. Nu zijn de vooruitzichten wat minder. In de groenten gebeurt het nog steeds, Duijvestijn Tomaten is afgelopen zomer ook door een private equity partij gekocht.

In hoeverre hebben telers nog last gehad van de hogere energieprijzen dit jaar? Het gastarief lag dit jaar nog steeds fors hoger dan een paar jaar geleden.

Sommige telers hebben goede, langdurende gasposities. Anderen hebben een WKK, zelf weinig stroom nodig en profiteren van de goede sparkspread. Andere bedrijven schakelden over naar een minder warme teelt of gingen energiezuiniger telen door een verschuiving in de teeltplanning, een graadje kouder of minder of energiezuiniger belichten met LED. Uit een WUR-rapport blijkt dat het energieverbruik in de periode 2021 – 2023 met 30 procent is gedaald. Dat is écht heel veel. Als je geen WKK of goede gasposities hebt en een teelt die relatief veel warmte vraagt is er eigenlijk geen toekomstperspectief. Overigens ligt de gasprijs nu weer op hetzelfde niveau als in december 2021, namelijk 30 tot 35 cent. Voor 2027 en 2028 kun je alweer gas inkopen voor minder dan 30 cent.

Heeft vooral de verkoop van energie de inkomens beïnvloed of komt dat ook nog door gunstige ‘oude’ energiecontracten?

Dat heeft zeker meegeholpen. Zeker als die telers ook nog eens een WKK hebben. Ik ken er die nog contracten tot en met 2026 hebben. Die bouwen nu wel een voorsprong op ten opzichte van anderen. Ze verdienen meer en kunnen ook makkelijker doorgaan met investeren.

Hoe zou je 2023 willen typeren?

In 2022 hadden we nog de stress van corona en de energiecrisis, de oorlog in Oekraïne hield ons bezig. Er was heel veel onzekerheid. Dit jaar zien we dat mensen daarmee om leren gaan; het jaar 2023 is wat dat betreft het eerste jaar van het Nieuwe Normaal. Over de hele linie zijn grondstoffen en arbeid weliswaar duurder geworden, maar je ziet ook dat de productprijzen in de retail meebewegen. Dat komt voor een deel ook bij de telers terecht.

Volgens ABN AMRO groeit het inkomen in de sector volgend jaar, verwacht je dat ook?

Vind ik een lastige, Rabobank kijkt daar weer wat anders tegenaan. Volgens mij zijn ze wel allebei positief over het toekomstperspectief van de glastuinbouw. Dat ben ik ook, zeker voor de groenteteelt. Voor de sierteelt zitten er wat meer onzekerheden in. De maatschappelijke discussie rond het gebruik van gas voor het telen van bloemen speelt ook mee. In de sierteelt is men daarom wat angstiger voor de toekomst dan de groenteteelt.
ABN AMRO zegt ook dat het glastuinbouwareaal groeit, maar er zijn maar een beperkt aantal plekken in Nederland waar dat kan. In het Westland lijkt er wel steeds meer acceptatie te komen voor minder glas. Er komen daar geen grote groentebedrijven meer bij, maar wel in Zeeland, Luttelgeest, Agriport A7, PrimA4a en op dat soort plekken.

Welke trends gaan in 2024 doorzetten?

Ik denk dat de schaalvergroting gewoon doorgaat, er staan echt wel een paar fusies en overnames op stapel in de groentehoek. Agro Care heeft al uitgesproken naar 1.000 ha te willen groeien. De rest moet dan gewoon mee. Als je op 15 ha tomaten teelt doe je eigenlijk al niet meer mee. Dan moet je je wel bij een grote club aansluiten wil je nog mee kunnen doen. Dan heb je een betere inkooppositie, je kunt dingen efficiënter organiseren en vaak goedkoper produceren. Dat gaat heel snel, ook in de sierteelt. Banken zien ook liever grote bedrijven komen dan kleine. Kleine bedrijven moeten zich specialiseren, groter worden of samenwerken. Maar de schaalvergroting, professionalisering, automatisering, robotisering en digitalisering gaan in 2024 gewoon door.

Zie je nog andere bewegingen?

Je ziet dat er wat geswitcht wordt qua teelten, met name naar teelten die wat minder energie vragen. Over het algemeen zijn dat de wat kleinere bedrijven. Van der Arend stopt bijvoorbeeld met rozen, die gaat ook naar een energiezuinigere teelt toe.

Wordt sneller verduurzamen de grootste uitdaging voor ondernemers?

De tuinbouw is al behoorlijk duurzaam bezig, maar ik verwacht dat daar een rapportagedruk bij komt. Als je nu levert aan grote partijen als Albert Heijn moet je dat al nauwkeurig bijhouden, maar daar komen standaarden voor. Daar zijn heel veel accountants en adviseurs al mee bezig.
De grootste zorg zit in de afschaffing van het verlaagde tuinbouwtarief. Dat zijn kabinetsplannen die ervoor gaan zorgen dat met ingang van 2025 gefaseerd de korting op energiebelasting op tuinbouwgas in een jaar of zeven gaat verdwijnen. De impact daarvan is best groot. Als je 3 miljoen m³ gas met een WKK verstookt, dan stijgt de energiebelasting van 30.000 euro in 2025 naar 330.000 euro in 2028. Dat is 10 cent per kuub. Dan schrik je wel even. Ik denk dat dat de sanering en schaalvergroting gaat versnellen. Daar komen ook wel weer oplossingen voor. De hoeveelheid aardwarmte zal tussen nu en de komende drie of vier jaar gaan verdubbelen. Dat is toch wel de toekomst: aardwarmte in combinatie met zonnepanelen en e-ketels. Waar geen aardwarmte of restwarmte van de industrie beschikbaar is, moeten we naar elektrische oplossingen.

Maar prijzen we onszelf dan niet uit de markt?

Als iedereen hierin mee moet gaat voor iedereen de kostprijs omhoog. Dan moeten de verkoopprijzen gewoon mee. Ik ga ervan uit dat de consument ook gaat snappen dat dit gewoon moet gebeuren en die opslag gaat betalen. Ik denk dat er ook meer local-for-local geteeld zal gaan worden, Voor Nederland is dat Noordwest-Europa. En dat Afrikaanse tomaten eerder richting Arabische landen zullen gaan. Ik denk dat je het op een gegeven moment niet meer kunt verkopen aan de consument dat jouw tomaten of bloemen een dag in het vliegtuig hebben gezeten.

Rabobank ziet true pricing als een oplossing om de verduurzamingskosten te dekken, zie jij dat ook?

Als iedereen meegaat gaat het wel gebeuren. De schaalvergroting stelt bedrijven in staat om de noodzakelijke investeringen te doen, ik geloof daar zeker in. Aan de andere kant zullen er bedrijven afvallen. Ik denk ook dat we in Nederland best met wat minder glastuinbouw toe kunnen en dat je moet kijken: hoeveel is er nodig om Noordwest-Europa, ons verzorgingsgebied, te voorzien van voedsel, bloemen en planten. Een bekende tomatenteler heeft ooit gezegd: het maakt niet uit hoeveel je produceert, als je elke dag maar een kistje tekortkomt.

Wat verwacht je van het nieuwe kabinet en welk kabinet verwacht je?

Het ligt toch wel voor de hand dat het een combinatie van PVV, VVD, BBB en NSC wordt. Nu zie je dat er nog om elkaar heen gedraaid wordt, maar die vier partijen hebben samen wel een meerderheid in de Eerste en Tweede Kamer. Als je effectief wilt regeren is dat wel heel fijn. De PVV heeft redelijk scherpe standpunten en zal toch water bij de wijn moeten doen, zodat er een gemeenschappelijke deler ontstaat, waar Nederland mee verder moet. Ik hoop dat de invloed van BBB positief uitpakt voor de glastuinbouw, de VVD is ook redelijk positief over de sector. D66 was niet een hele grote fan, volgens mij. Ik vind het lastig in te schatten, maar ik geloof niet dat er heel veel gaat veranderen.

Maar de gestegen kosten van grondstoffen, kapitaal, arbeid en de afschaffing van het verlaagde belastingtarief op WKK-gas tikken bij elkaar toch flink aan?

Wij rekenen dat al door voor onze klanten, zodat die nu al maatregelen kunnen nemen, zoals schaalvergroting, automatisering en verduurzaming/energiebesparing. Dat is niet voor alle bedrijven weggelegd, er zullen veel kleine bedrijven afvallen. Mijn vader teelde ooit tomaten op 7.500 m², die kon op een gegeven moment niet meer mee. Dat is van alle tijden. Doordat de prijzen de afgelopen jaren toch goed zijn geweest hebben veel kleine bedrijven een zachte landing gemaakt. Dat is wel fijn. Er staan weinig bedrijven te koop. Meestal wordt er met de buurman onderling uitgekomen.

Tekst: Mario Bentvelsen