Fungiciden zijn nog onmisbaar in de bestrijding van meeldauw. Ze zijn onmisbaar, maar ze zijn ook duur. Onderzoekers zoeken daarom naar mogelijkheden om de teelt minder afhankelijk van fungiciden te maken. Geïnduceerde afweer en groene(re) middelen zijn mogelijke oplossingen. Wat is de stand van zaken?

In 2016 gingen Wageningen University & Research business en LTO Glaskracht Nederland met de Programmeringsstudie Meeldauw van start. Dit onderzoek heeft tot doel nieuwe kennis te ontwikkelen waarmee telers meeldauw beter onder controle kunnen houden, zonder dat zij steeds weer naar de spuit moeten grijpen. Het is dus zoeken naar middelen en maatregelen die de weerbaarheid van de plant opvoeren en die passen in een duurzaam teeltsysteem.
Dat is nodig, want meeldauw is een lastig probleem. Het pakket chemische middelen krimpt en aan de fungiciden zijn telers veel geld kwijt, tussen € 0,75 en € 1,50 per m2. Dat betreft natuurlijk vooral de telers van meeldauwgevoelige gewassen. Denk aan roos, gerbera, potplanten, paprika, tomaat en komkommer.
De noodzaak voor alternatieve bestrijdingsmethoden verschilt van gewas tot gewas. Want daar waar het gebruik van zwavel nog is toegestaan, hebben de telers nog een instrument. In de gewassen waarin zwavelen niet is toegestaan, hebben de telers het al moeilijker.

Instraling en afweersysteem

Het afgelopen jaar vond onderzoek plaats naar de invloed van de luchtvochtigheid, de instraling (uitgedrukt in de stralingssom per dag) en CO2 op het afweersysteem van de plant. “Welke invloed hebben deze klimaatfactoren op stoffen die de plant gebruikt om zijn afweer tegen meeldauw aan te zetten?”, zo verwoordt onderzoekster Jantineke Hofland-Zijlstra de onderzoeksvraag. Het onderzoek vond plaats in klimaatkasten, waarin het klimaat heel goed te regelen is.
Vanouds is bekend dat een hoge RV het optreden van meeldauw stimuleert. Een hoge stralingssom reduceert juist de kans daarop. Over de effecten van het CO2-niveau is minder bekend. “Meer licht is minder vocht en dus minder meeldauw. Tegelijkertijd staat een grote instraling in verband met het afweersysteem van de plant. Stoffen in de plant zetten dan de flexibele afweer tegen meeldauw aan”, aldus Hofland-Zijlstra. “In onze kassen hebben wij planten opzettelijk besmet met meeldauw. En we keken naar de invloed van veel licht, bij zowel een hoge als een lage RV. In beide situaties bleek de plant bij een hoge instraling minder gevoelig te zijn voor meeldauw.”

De glucanasereactie

Dat aanschakelen van de afweer verloopt via het eiwit glucanase. Bij een meeldauwbesmetting gaat de plant dit eiwit aanmaken. Zodra de kiembuis van een meeldauwspore de plant begint binnen te dringen, maakt de plant de afweereiwitten aan. Zij produceren enzymen die het binnendringen van de kiembuis tegengaan.
Deze afweerreactie vraagt energie van de plant en gaat dus ten koste van de groei. Daarom stopt de plant met de aanmaak van glucanase als de graad van besmetting daalt. Vandaar dat het afweersysteem ‘flexibel’ wordt genoemd: de plant gebruikt het wanneer dat nodig is, het ligt stil als er geen noodzaak is voor activiteit.
Dit alles is overigens geen nieuwe kennis. “Het mechanisme is al langer bekend, maar het is ons gelukt om het nog wat verder te ontrafelen en het te meten in gewassen die relevant zijn voor de glastuinbouw. Dat is erg bruikbaar: we kunnen dit mechanisme nu in steeds meer gewassen herkennen. Want ook in bijvoorbeeld komkommer, aardbei en kalanchoë is het nu aangetoond.”

Groene middelen

De Programmeringsstudie Meeldauw wordt gefinancierd uit gelden van de Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, het Productschap Tuinbouw en een aantal commerciële bedrijven. In het onderzoek kijkt Wageningen University & Research ook naar het potentieel van groene middelen in de beheersing van meeldauw.
Op het moment is een aantal commerciële en dus geregistreerde groene middelen op de markt die volgens het glucanase-principe werken. Maar er zijn ook chemische middelen met een directe bestrijdende werking te koop die een soortgelijke plantreactie geven, al is dit effect minder sterk. “Op de chemische middelen komt echter een steeds grotere druk te staan. Dus of zij er straks nog zijn en de teler nog steeds langs chemische weg de meeldauw kan beteugelen, is nog maar zeer de vraag.”

Welke middelen, welke werking?

“We kunnen de telers al vertellen welke groene middelen in welk gewas werken en volgens welk werkingsmechanisme”, vertelt de onderzoekster. Zo zitten er tussen de groene middelen meststoffen die via hun bemestende waarde de glucanasereactie aanzetten of stimuleren. “Bijvoorbeeld middelen op basis van bruinwieren of algenextracten. Zij zorgen ervoor dat de plant zich teweer stelt tegen de besmetting, waardoor de teler bovengronds minder hoeft te corrigeren.”
Ondertussen wijzen reacties die de onderzoekers uit de praktijk krijgen op een goed perspectief voor de groene middelen. “Telers zijn vaak al positief. Het blijkt dat zij met de groene middelen al heel veel kunnen bereiken. Zij willen er dan ook verder mee.”
Daarnaast werken onderzoekers aan een preventief waarschuwingssysteem voor de periode tussen de eerste besmetting door meeldauwsporen en de zichtbare gevolgen daarvan.

Doorvertalen

Het onderzoeksinstituut gaat er nu aan werken dat alle nieuwe kennis terechtkomt bij de telers, de veredelaars en de specialisten gewasbescherming van de toeleveranciers. “Hoe zijn de groene middelen het best te gebruiken? Welke kennis hebben de adviseurs nodig? Wat moeten de veredelaars weten?”
Meer onderzoek is nodig, want het onderzoek van het Wageningse instituut vond plaats in nog jonge en kortgroeiende gewassen. “We moeten het nog doorvertalen naar gewassen die volwassener en ouder zijn. Samen met LTO Glaskracht gaan wij bekijken hoe we daarmee verder willen. Het doel is om binnen enkele jaren adviezen te kunnen presenteren die in de praktijk zijn getest.”

Samenvatting

Onderzoekers werken aan nieuwe en niet-chemische oplossingen voor de bestrijding van meeldauw. Het betreft middelen en maatregelen die de weerbaarheid van de plant vergroten en die passen in een duurzaam teeltsysteem. Het aanschakelen van de afweer via het eiwit glucanase ligt daarbij onder het vergrootglas. Deze flexibele afweer kan door zowel een hoge instraling als via de bemestende waarde en dus de inhoudsstoffen van een aantal groene middelen worden aangezet.

Tekst en foto’s: Jos Bezemer