Insecten zoals bijen kunnen binnen een paar minuten getraind worden om te reageren op vluchtige stoffen. Hierdoor zijn ze bijvoorbeeld inzetbaar voor opsporing van plantenziekten in een zeer vroeg stadium. De Wageningse start-up InsectSense werkt met echte bijen, maar ook met een bio-chip die eigenschappen heeft zoals receptoren van insecten.

Het bedrijf kwam onlangs in het nieuws omdat het bijen had weten te trainen om Covid-19 te ruiken. Dat springt natuurlijk erg in het oog, maar dat is maar een klein deel van het verhaal, vertelt CEO Aria Samimi. “We zien mogelijkheden in tal van sectoren. Overal waar vluchtige stoffen een rol spelen. De land- en tuinbouw, menselijke ziekten, kwaliteit van voedsel en veevoer. Maar ook explosieven, drugs, milieuvervuiling.” InsectSense bestaat net een jaar en is gevestigd op de campus van Wageningen.

Grote gevoeligheid

Bijen en andere insecten ruiken vluchtige stoffen met een zeer grote gevoeligheid. Ze kunnen bijvoorbeeld een bloem vinden die zich kilometers verderop bevindt. De training om te reageren op een specifieke geur vindt plaats met een Pavlovreactie. Elke keer als ze de geur ruiken, krijgen ze suikerwater. Ze steken hun tong uit om dat op te likken. Al vrij snel steken ze hun tong ook uit als ze alleen de geur ruiken, zonder dat ze voeding krijgen.

Speurhonden

Eerder schreef Onder Glas over speurhonden die getraind worden om plantenziekten aan de hand van de geur op te sporen. Samimi: “Het duurt enkele maanden voordat de hond het kan. Bij bijen is het een kwestie van minuten. Bij de hond heb je altijd te maken met menselijke beïnvloeding. Dat is bij ons niet zo: de bijen worden getraind door een machine. Bovendien kun je meerdere bijen inzetten, terwijl je in het algemeen maar één hond hebt.”
Voor het praktische gebruik zitten de getrainde bijen in een apparaatje dat hun reactie registreert.

Aantasting ontdekken

Het jonge bedrijf heeft nog geen ervaring in de glastuinbouw, maar Samimi ziet daar goede mogelijkheden. “Meteen als een plant aangetast wordt door een ziekte ontstaan er vluchtige stoffen. Je kunt dus in een zeer vroeg stadium een aantasting ontdekken en ingrijpen. Dat is een voordeel ten opzichte van detectie met camera’s. Zodra je het ziet, is de aantasting al een eind gevorderd en is er sprake van schade. Ruiken gaat sneller dan zien.”
Er is veel belangstelling voor de techniek, ook in landen met lage inkomens, omdat de techniek niet duur is. “We zien bijvoorbeeld goede mogelijkheden voor de opkomende kastuinbouw in Afrika, waar de uitdagingen op ziektegebied groot zijn”, zegt hij.
Een ander product is de LumiNose, een bio-chip die eigenschappen van insecten nadoet. De sensor is geïnspireerd op de geurreceptoren van insecten. Ook bij de herkenning van patronen in een mengsel van geuren is goed gekeken naar hoe insecten het onderscheid maken. Samimi hoopt binnenkort projecten in de glastuinbouw op te pakken.

Tekst: Tijs Kierkels