Onafhankelijk van elkaar kwamen twee Belgische rozentelers, die op nauwelijks tien kilometer van elkaar telen, tot de conclusie dat een combinatie van SON-T en LED-topbelichting de beste oplossing voor hun bedrijf is. Ze zijn daarmee de eersten met hybride topbelichting. Sindsdien komen er nogal wat collega’s kijken, tot uit Rusland toe.

De elektriciteit in België is duur, zo’n € 35-40 per MW meer dan in Nederland (als gevolg van hogere transport- en distributieprijzen en belastingen). Dan is het verstandig om zoveel mogelijk zelf op te wekken en zo weinig mogelijk in te kopen. Dit is een beslissende factor geweest bij de keuze voor combinatiebelichting bij Rozen Scheers en Wimceco.
Beide bedrijven waren toe aan een volgende stap in de belichting (deels vanwege verouderde apparatuur) en stonden voor de keuze hoe die in te vullen, zonder dat ze veel meer elektriciteit moesten gaan inkopen. Scheers heeft een verhoging van het lichtniveau van 100 naar 150 µmol/m2/s gerealiseerd bij hetzelfde verbruik. Wimceco is van 130 naar 180 µmol/m2/s gegaan met een bescheiden extra input van 150 kilowatt.

Praktijkervaring

Rozen Scheers van Wim en Annelies Scheers in Kontich (provincie Antwerpen) telt 3,8 ha glas. Het assortiment bestaat uit 15 soorten; hoofdrassen zoals Avalanche en Red Naomi naast bijzondere soorten zoals Jumilia en Cupcake. De afzet vindt plaats via Euroveiling Brussel, maar daarnaast is de directe verkoop aan consumenten een belangrijk kanaal.
Wimceco in Boechout (ook Antwerpen) teelt op 1,75 ha Avalanche en Sweet Avalanche. Verder zijn er nog wat kleinere soorten om de huisverkoop gevarieerder te maken. De rozen worden geveild bij Euroveiling in Brussel en FloraHolland. Mede-eigenaar Danny van Nuffelen: “Onze lampen en reflectoren moesten worden vervangen, omdat het rendement terugliep. We wilden wel naar een hoger lichtniveau, maar niet te veel elektriciteit inkopen.”
Dat is mogelijk door SON-T (HID) te combineren met LED’s, maar daar was op dat moment geen enkele praktijkervaring mee bij snijrozen. “Leverancier Agrolux raadde ons daarom aan bij Leo van der Harg, teler van potrozen in Vierpolders (Zuid-Holland) te gaan kijken. Hij heeft sinds 2014 een hybride systeem. Zijn ervaringen – immers ook een rozenteler – namen de onzekerheden wel een beetje weg. Bovendien gingen we ervan uit: een foton is een foton, uit welke lamp dat ook komt”, vertelt hij.
Rond dezelfde tijd stelde Wim Steeghs van Philips Horticulture LED Solutions bij Rozen Scheers een proef met hybride belichting voor. Toen hoorde Wim Scheers pas voor het eerst dat zijn collega tien kilometer verderop met soortgelijke plannen rondliep. Ook hij oriënteerde zich bij Van der Harg.

Klimaathuishouding

Een volledige overgang op louter LED’s is niet aan de orde geweest. “Dat is echt te nieuw en de kosten zouden veel hoger zijn. Ook moet je de klimaathuishouding dan opnieuw uitvinden omdat je de warmte van de HID-lampen mist”, zegt Van Nuffelen. “Verder is louter LED-licht te rood om bij te kunnen werken. Er is nog geen onderzoek gedaan wat dat licht met mensen doet. Het komt heel donker over.” Hij heeft samen met zijn broer Bart gekozen voor 50% HID en 50% LED. Ze hangen in dezelfde lijn: eerst 3 LED-armaturen, dan 1 SON-T van 1.000 watt.
Collega Scheers vult 70% van het licht in met LED’s en 30% met SON-T: “Wij hebben twee WKK’s, van 1,6 en 1,2 MW. We wilden meer licht, maar dan wel met dezelfde hoeveelheid elektriciteit. Daarom zijn we hierbij uitgekomen. Per kap hangen twee doorlopende lijnen LED’s. Daartussen hangt om de meter een breedstraler HID.” Het gaat om een kas van 1,5 ha, 40% van het totale kasoppervlak. De installatie is geleverd door B-E De Lier. Bij de LED-armaturen gaat het in beide gevallen om Philips GreenPower LED toplighting.

Subsidie

De mogelijkheid van subsidie via het Vlaams Landbouwinvesteringfonds (VLIF) maakte de beslissing over de hoge investeringskosten wat gemakkelijker. Voor LED-installaties bedraagt de VLIF-bijdrage nominaal 30% van de investeringskosten, maar in de praktijk pakt hij lager uit door randvoorwaarden, zoals een plafond op het investeringsbedrag per m2. Daarmee komt de steun uit op ongeveer 20-25%.
In november 2015 zijn de installaties aangelegd, zodat er nu een jaar ervaring is met de hybride belichting. Er is gerekend met een terugverdientijd van 4 à 5 jaar.

Vergelijking

Bij beide bedrijven kunnen de HID- en LED-lampen afzonderlijk van elkaar aan en uit worden geschakeld. Van Nuffelen: “Daardoor zijn we flexibeler geworden. De LED’s blijven tot ongeveer 250 watt daglicht branden, de HID-lampen gaan vroeger uit. De eersten hebben daardoor afgelopen jaar 890 uur meer gebrand.” Collega Scheers heeft de LED’s 1.100 uren meer ingezet dan de HID-lampen.
Een grote vraag bij de inzet van LED’s is of de stralingswarmte van de HID-lampen niet wordt gemist. Dat kan voordelen en nadelen hebben. In principe hoeft de teler minder te luchten om overtollige warmte kwijt te raken. Nu speelt dit in België wel minder dan in Nederland, omdat de lichtuitstoot nog niet met een verduisteringsdoek hoeft te worden tegengehouden. Daarom ontstaat niet de situatie dat het onder het gesloten scherm snel te warm wordt. Omdat de bedrijven het aantal uren dat de luchtramen zijn opengegaan niet in beeld hadden, is er moeilijk een uitspraak over te doen. Bovendien is in beide gevallen het lichtniveau gestegen in de nieuwe situatie, zodat een vergelijking met voorheen sowieso lastig is.

Opwarming

Van de andere kant kan de stralingswarmte welkom zijn om de kop niet te laten afkoelen ten opzichte van de rest van het gewas. “We kunnen het bovennet inzetten om de warmte uit de HID-lampen te compenseren. In theorie zou het gewas veel koeler moeten worden in de nieuwe situatie, maar uit metingen blijkt dat dat meevalt”, zegt Scheers.
Adviseur Steeghs heeft daar wel een verklaring voor: “LED’s zorgen indirect ook wel voor wat opwarming. Ze zijn 55°C en dragen hun warmte over aan het aluminium profiel. Dat draagt de energie via langgolvige straling over aan de lucht en het water in de kas. Het gewas wordt niet direct opgewarmd, maar indirect.”

Onderzoek

Sinds april 2016 loopt bij het Delphy Improvement Centre in Bleiswijk een proef met 100% LED topbelichting bij Red Naomi (zie pag. 42). Het lichtniveau is 200 µmol/m2/s en OPAC warmtewisselaars zorgen voor de juiste temperatuur. Steeghs: “De telers zeiden vooraf dat ze de stralingswarmte uit SON-T nodig hebben en dat 100% LED’s niet tot goede resultaten zouden leiden. Maar tot nu toe groeit het gewas heel goed.”
De resultaten in de zomer en nazomer waren verrassend in Bleiswijk: zware rozen met een lange steel. Een gevolg van een lagere knoptemperatuur door minder warmtestraling gecombineerd met het koelend vermogen van de OPAC warmtewisselaars. Telers in de praktijk hadden in de warme nazomer juist moeite om goede steellengtes te halen. Nu is het afwachten hoe de resultaten van de proef in de winter zullen zijn.

Productie

Beide telers zijn een jaar na de investering tevreden over hun beslissing. Van Nuffelen: “De verwachtingen zijn zeker waargemaakt. We hebben een ouder gewas, maar dit jaar staat het er beter bij dan vorig jaar; het is beter de zomer uitgekomen. Een groot voordeel van dit systeem is dat je flexibeler bent; je kunt op een warme dag langer doorgaan met LED-belichting, zonder dat je er de warmte van de HID’s in pompt.” Op het moment van schrijven kon hij nog niet aangeven wat de meerproductie als gevolg van het hogere lichtniveau is geweest.
Bij Rozen Scheers was dat 20% en bij sommige soorten 30%. “Dat is conform de verwachting, maar het kan wel meer. We proberen zo biologisch mogelijk te telen, maar hebben het afgelopen jaar veel last gehad van trips. Daardoor hebben we onverkoopbaar product moeten wegsnijden. Als we dat onder controle hebben, zal de productie hoger liggen”, vertelt hij.
Overtuigd door de resultaten heeft hij begin november in een andere kas van 1 ha precies dezelfde combinatie laten ophangen, zodat ook hier 70% wordt ingevuld met LED-belichting en 30% met HID-breedstralers. Deze keer is Agrolux de leverancier. Het systeem is zo geschakeld dat hij met de grote WKK de LED’s over de hele tuin bedient. Zo kan de andere WKK worden uitgeschakeld als alleen de LED’s branden.

Belangstelling

Scheers is van plan op termijn nog twee oudere lage kassen te vervangen. Voorwaarde vanuit de overheid is dat hij een bijdrage levert aan de oplossing van de overstromingsproblemen in de kern van Kontich; pal achter de kassen loopt een beek. Zijn collega in Boechout gaat eerst het oude gewas wisselen. Op termijn kan er eventueel een kas worden bijgebouwd.
Intussen tonen collega’s veel belangstelling. Er komen soms hele bussen langs. Bij Philips kloppen zeer regelmatig rozentelers uit Rusland aan, die in de praktijk willen zien wat het effect van hybride belichting op het gewas is.

Tekst: Tijs Kierkels, beeld: Wilma Slegers