De praktijkdag van de HortiContact Tour begint bij tomatenkwekerij Jami in Bergschenhoek, waar teler en mede-eigenaar Michel Zwinkels en Philips-adviseur Koos de Wit dieper ingaan op het telen onder hybride belichting. Jami teelt nu voor het vijfde seizoen trostomaten onder een combinatie van SON-T toplicht en LED-tussenlicht. De 35 deelnemers uit 14 verschillende landen vragen hen het hemd van het lijf. De meest interessante vragen komen in dit artikel aan bod.
Jami is de eerste tomatenteler van Nederland die eind 2012 begon met hybride belichting (3 ha). Daarnaast worden ook onbelichte trostomaten geteeld (eveneens 3 ha). In de onbelichte kas staat het ras Komeett (plantdatum 1 december, oogst vanaf half maart). In de belichte kas is dat Merlice (plantdatum 12 oktober, oogst vanaf 20 december) waardoor Jami het hele jaar verse tomaten kan leveren, met uitzondering van zes weken.
De belichte teelt wordt gestart met 2,5 koppen per m² en later neemt de stengeldichtheid toe naar 4,1. De teelt loopt door tot 1 oktober, wat neerkomt op een teeltduur van ruim 50 weken.
In de belichte kas hangt 105 micromol aan HPS-lampen en 110 micromol aan LEDs (in twee strengen). Deze hybride belichting wordt nu voor het vijfde seizoen gebruikt: de eerste twee jaar met het ras Komeett, de laatste drie jaar met Merlice. Merlice is iets productiever in de winter. Vorig jaar werd het seizoen afgesloten met ruim 100 kilo per m².
Planttemperatuur
Waarom koos de teler voor deze combinatie? Koos de Wit: “Als ze alleen met HPS-lampen zouden werken hadden ze niet voldoende stroom gehad. Met de LEDs kan het wel. De WKK geeft voldoende basiswarmte voor 6 ha en voldoende stroom voor 3 ha hybride belichting. Dat zie je veel in Nederland. De respons van het gewas lijkt nu op een gewas onder 250 tot 260 micromol. Als je deze lichtsterkte wilt ophangen met HPS-lampen, dan wordt het hier snel te warm. In Nederland geldt dat voor elke 27 micromol de planttemperatuur met 1 graad stijgt. Dan zou de planttemperatuur dus met 9 graden stijgen. Dat kan de plant niet aan. Daarom werd hier gekozen voor 105 micromol HPS en dus 4 graden temperatuurstijging. Dat kun je altijd handlen. De tussenbelichting heeft vrijwel geen invloed op de planttemperatuur. Het voordeel is dat je eerder kunt oogsten.”
In het buitenland worden soms hele andere keuzes gemaakt, vervolgt Koos: “We hebben nu vier bedrijven in Finland met LEDs als top- en tussenbelichting. Nederlandse telers zeggen dan: dat kan niet, je hebt de warmte van de HPS-lampen nodig! Dat is niet waar, je moet de planttemperatuur meten. In die landen is hout gratis, dat wordt daar gestookt. Verwarming kost daar vrijwel niets, maar stroom is erg duur. Dus doen ze daar LEDs bovenin en onderin en zetten ze de kachel wat hoger. En de planten doen het daar uitstekend! Je moet dus niet alleen naar je licht, maar naar het hele plaatje kijken.”
Balans
Het zonnetje schijnt volop tijdens ons bezoek, terwijl het licht brandt. Hoe lang branden de HPS- en LED-lampen? “De belichtingsduur bedraagt maximaal 18 uur per dag, zowel top- als tussenlicht. Bij voldoende natuurlijk licht wordt dat teruggebracht naar 16 uur per dag: eerst worden de HPS-lampen uitgezet, daarna de LEDs. De HPS-lampen branden ruim 2.000 uur per jaar, de LED-lampen beduidend meer, oplopend tot 2.600 uur per jaar.”
Hoe lang wordt het gewas belicht? “Tussen 16 en 18 uur per dag. Dit gewas blijft gezond omdat er balans is. Het verdampt geen water om zichzelf te koelen, maar alleen om voedingsstoffen in de kop van het gewas te krijgen. Telen is balanceren tussen de hoeveelheid licht en de planttemperatuur.”
Lichtrecept
Wat is de verhouding tussen rood en blauw licht? In de lichtstrengen zitten nu vier rode LEDjes en een blauwe. Koos de Wit: “Als je het uitrekent is maar 6% van het licht blauw en niet 20%, zoals je misschien zou denken. In deze combinatie is dat voldoende. Blauw LED-licht maken is duurder dan het maken van rood LED-licht. Het is dus niet de vraag hoeveel blauw licht je moet toevoegen, maar hoeveel je kunt weglaten. Blauw is voor de morfologie van de plant en het vertelt de plant dat er licht is. Rood licht kan de plant veel beter gebruiken. Daarom maken wij de LEDs zo efficiënt mogelijk.”
Gebruiken alle telers hetzelfde lichtrecept? “De verschillen zitten vooral in de combinaties: HPS met LED, alles LED en een of twee strengen tussenbelichting. Het lichtrecept is verder voor alle tomatenrassen wereldwijd hetzelfde: 6% blauw bij de LED tussenbelichting, bij de LED topbelichting is het een paar % meer blauw en meestal voegen we daar ook een paar % wit licht aan toe. Want als we alleen rood en blauw gebruiken oogt je gewas – als er geen natuurlijk licht is – zwart.”
Smaak
Heeft tussenbelichting ook effect op de kwaliteit van de tomaat? “Met LED’s kun je als teler kiezen voor kwaliteit of kwantiteit. Als je voor tomaat alleen HPS zou gebruiken, kun je daar niet voor kiezen. Omdat je altijd stralingswarmte hebt en een te hoge planttemperatuur en je alleen daar op kunt reageren. In deze combinatie met LEDs kun je ervoor kiezen om iets langzamer te telen, dan krijg je een smaakvoller tomaat. Of je kunt de teelt wat versnellen en meer water geven, dat is een keuze. Ik heb vijf telers in West-Europa met piccolo’s, maar de smaak van de tomaat – ongeacht de lampen die ze gebruiken – hangt van de teler zelf af. De lampen zijn tools, de teler beslist.”
Koeling
Zijn watergekoelde LEDs beter? Koos de Wit: “Als je niet in staat bent om een efficiënte LED-belichting te bouwen die zijn eigen temperatuur kan houden, dan heb je een koelmedium nodig. Wij koelen de LEDs alleen met kaslucht. Dat is een bewuste keuze geweest. Nu zie je concurrenten komen met ventilatoren in de LEDs. Dat is mechaniek en wordt vuil! Je ziet ook concurrenten met waterkoeling, waarbij er water van 12 graden in gaat en met 20 graden weer uit komt. Maar kan ik het gebruiken? Nee. Hiermee wordt 8 Kcal aan thermale energie met elke liter water weggegooid. En je hebt ook elektriciteit nodig voor het rondpompen van koelwater. Als je vissen kweekt, dan kan het wel zinvol zijn om hiervoor te kiezen. Maar er is nog een reden waarom wij onze LEDs niet met water koelen: veel installaties hebben wij met een leaseconstructie gebouwd. Dat is mogelijk omdat onze LEDs er uit gehaald kunnen worden. Als je een installatie met waterkoeling bouwt is lease niet mogelijk.”
Terugverdientijd
Wat is de terugverdientijd van hybride belichting? Koos de Wit: “Dat verschilt per bedrijf. Daarbij kijk ik naar de investering, de rentestand en de elektriciteitsprijs en natuurlijk naar de verwachte productie.”
Tekst en beeld: Mario Bentvelsen
