Als we Jan de Ruyter, Sector Bankier Agrarisch bij ABN Amro vragen naar de economische situatie in de glastuinbouw dan is ‘rampzalig’ het eerste woord dat bij hem opkomt. Faillissementen komen er nog nauwelijks in zijn klantenportefeuille voor, maar hij waarschuwt de politiek dat er rake klappen gaan vallen in de sector en onze economie, als deze nu niet ingrijpt. Politiek draagvlak voor meer steun aan de glastuinders lijkt echter ver te zoeken in Den Haag.

Hoe zou jij de situatie in de glastuinbouw op dit moment in een woord willen omschrijven?

Nou ja, misschien rampzalig. Het is echt heel zorgwekkend momenteel. Buiten de sector is er relatief weinig aandacht voor. We zijn lang bezig geweest met een borgstellingslening om die uit te breiden. Maar als er geen politiek draagvlak is wordt het lastig om iets voor elkaar te krijgen.

Minister Staghouwer is ook opgestapt.

Ja, dat helpt ook niet denk ik. Het ene na het andere bedrijf moet nu keuzes maken, over de vraag: hoe nu verder. Dat gaat een beetje in stilte. Terwijl het toch een grote en belangrijke sector is voor Nederland, die nu wel in zijn bestaansrecht wordt bedreigd.

Collega Arne Bac van Rabobank was een paar weken geleden nog redelijk optimistisch over de overlevingskansen van de Nederlandse glastuinbouw. Hoe kijk jij daar tegenaan?

Wij houden natuurlijk heel goed in de gaten hoe het gaat met onze klanten. Je ziet wel grote verschillen. Van bedrijven die nog doorlopende energiecontracten hebben of alternatieven hebben om nog wat te verdienen met de stroomverkoop, tot bedrijven die met de teelt stoppen, schuiven met de teelt of minder belichten om op die manier proberen kosten te besparen. Er wordt hier en daar zelfs nog geïnvesteerd, het beeld is dus heel divers. In de glasgroenteteelt zijn meer mogelijkheden om te sturen in de energiestrategie. Je ziet bedrijven daar wat makkelijker afschalen, in de phalaenopsis of rozen wordt dat natuurlijk wat lastiger.

Stevenen er al bedrijven af op een faillissement?

Mondjesmaat komt hierover wat naar buiten. Een collectief faillissement is het niet, maar het ligt wel voor de deur bij heel veel bedrijven. Met de huidige gasprijzen is het sowieso heel moeilijk om geld te verdienen. Maar ook het perspectief voor een lagere gasprijs op termijn is weg: voor 2026 zie ik de prijs nu ook oplopen. Na een bepaalde periode zal er wel weer een normalisatie optreden, maar de vraag is wanneer. Er zit nu heel veel sentiment en speculatie in die handel. Als er bij ons iemand langskomt die geld nodig heeft, hetzij voor financiering of om kosten te overbruggen, moet je op een gegeven moment toch met een genormaliseerde gasprijs gaan rekenen. Die konden we voorheen afleiden van die langetermijncontracten. Maar die staan nu ook op 80 cent.

Dan wordt het moeilijk voor bedrijven om zoiets rond te rekenen.

We staan natuurlijk ook voor een grote verduurzamingsopgave. Die horizon wordt eigenlijk alleen maar verder opgeschoven. Er wordt best wel veel geïnvesteerd in LED-belichting en dubbele schermdoeken, dat geeft ook wel een behoorlijke kostenbesparing. Maar die hoge gasprijzen hangen nu als een steen om de nek, die een groot deel van de sector raakt.

Hoe zit het met jullie klantenportefeuille?

We zitten wat breder dan alleen glastuinbouw, we hebben ook bollenteelt en boomkwekerij. Die laatste groep heeft vooral te maken met hogere kosten voor meststoffen en andere fossiel-gerelateerde producten. Denk aan verpakkingsmaterialen, maar ook aan arbeid. Maar het zijn wel sectoren die minder energie verbruiken. In de glastuinbouw hebben we twee keer onderzoek gedaan naar de posities en plannen van onze klanten op energiegebied. Het laatste onderzoek dateert van vier maanden geleden. Toen was het beeld nog redelijk positief. We verwachten wel dat het beeld minder positief zal worden, omdat men wordt overgeleverd aan een steeds groter deel variabele inkoop. Er zijn ook al ondernemers die hebben aangegeven te willen stoppen met hun bedrijf.

Maar stoppen is eigenlijk geen optie, want aan wie ga je dat verkopen?

Klopt, dat is natuurlijk nog een bijkomend probleem. Dat hebben we natuurlijk ook gezien tijdens de financiële crisis. Toen gingen de prijzen van bedrijven ook behoorlijk naar beneden.

Het lijkt me ook heel lastig voor opvolgers om nu een financiering te krijgen?

Wat ik net al zei: om een scenario te schetsen met een genormaliseerde gasprijs is op dit moment gewoon heel moeilijk. Als iemand een overname wil doorrekenen moeten we nu rekening houden met een gasprijs van 80 cent. Dat is voor de meeste teelten niet rendabel.

Dat is voor jullie het ankerpunt, de langetermijn gasprijs?

We kijken natuurlijk naar de hele kostenstructuur en ook naar de afzet. Als je je hogere kosten kunt compenseren door een hogere prijs is het natuurlijk een ander verhaal.

Vorige maand gaven drie directeuren van telersverenigingen aan dat de retail terughoudend is in het afgeven van nieuwe contracten voor komende winter, omdat ze bang zijn dat ze bij een dalende gasprijs blijven zitten met te dure tomaten.

Dat is natuurlijk een ander aspect, er zijn maar heel weinig agrarische bedrijven die op dit moment hun gestegen kosten via de afzet terug kunnen krijgen.

Hoe nu verder? Experts en ook verschillende politici (premier De Croo van België, minister Hoekstra) geven aan dat de oorlog tussen Oekraïne en Rusland nog jaren kan duren. Gaat de glastuinbouw dat scenario overleven?

De geopolitieke situatie is dramatisch en zorgwekkend, omdat er ook nog geen toenadering is voor overleg. Het blijft hard tegen hard. Aan de andere kant denk ik dat Europa ook volop aan het zoeken is naar alternatieven voor Russisch gas. Als de oorlog zou stoppen denk ik niet dat de handel met Rusland daarna weer zomaar zou kunnen worden hervat. Dat blijft ook een lastig verhaal.

In Groningen zit nog altijd een gasbel van 450 miljard kuub onder de grond. Alexander Formsma van Glastuinbouw Nederland zei eerder dat we wat serieuzer naar Groningen zouden moeten kijken, als noodmaatregel, ook al zijn er nu hoorzittingen aan de gang.

Dat ligt politiek gevoelig, de aanpak en de compensatie vanuit Den Haag duren wel heel erg lang.

Dat zou nu toch honderden miljarden euro’s kunnen opleveren, waarvan ook de Groningers kunnen profiteren. En je kunt ook de burgers en bedrijven die last hebben van de inflatie ermee compenseren.

Ja, die rekensommen zie je regelmatig voorbijkomen. De glastuinbouw is natuurlijk groot geworden dankzij een stabiele en goedkope stroom van aardgas, nu zie je dat onze eigen productie wegvalt en we afhankelijk zijn geworden van derden op de wereldmarkt, waar nu schaarste heerst en gespeculeerd wordt. Maar het zou een tijdelijke oplossing kunnen zijn om de sector ruimte te geven om versneld te verduurzamen en de afhankelijkheid van fossiele energie sterk te verminderen. Met geothermie, restwarmte en warmtenetten en dergelijke. In 2040 klimaatneutraal produceren was natuurlijk een heel mooi streven, maar daar is nu een behoorlijke streep doorheen gegaan. Het zou jammer zijn als we nu een groot deel van de sector zouden verliezen, want die positie krijg je nooit meer terug.

Als de productie uit de keten grotendeels wegvalt heeft de rest daar ook last van?

Ja, dan valt het voordeel van een sterke thuismarkt voor alle ketenpartners weg. Dan worden er minder innovaties aangedragen, om dichtbij huis te testen en kennis naar het buitenland te exporteren. De hele keten, van de genetica tot en met de retail, profiteert van een sterke productie.

Moet de overheid met meer steun en/of lagere belastingen komen?

Ja, er zijn nu zulke extreme marktomstandigheden dat extra steun volgens mij gerechtvaardigd is, zoals in andere EU-landen. Dan kunnen de gezonde bedrijven overeind blijven en verder werken aan hun verduurzaming. Als je daar nu een half jaar mee wacht gaan bedrijven omvallen of zelf de keuze maken. Of de wal keert het schip. Dan is het gewoon lastig om daar weer uit te komen.

Zie je nog lichtpuntjes?

Ik zie momenteel weinig lichtpuntjes. De versnelling in de verduurzaming en het bewustzijn van het gebruik van fossiele brandstoffen zijn vergroot, dat wel. Maar mijn zorg is dat de energiecrisis een groot deel van de sector gaat raken en een groot deel van onze economie grote klappen krijgt. Tot er geopolitieke stabiliteit ontstaat en de energiemarkten zich gaan normaliseren, blijft het heel lastig.

Tekst: Mario Bentvelsen