Onder een vast anticondensscherm wordt het in het vroege voorjaar snel te broeierig. Komkommerteler Jan Hendrickx heeft daarvoor een even creatieve als simpele oplossing bedacht: verticaal opgehangen ventilatoren trekken koele droge lucht naar beneden door het scherm heen. Probleem opgelost met maar vijftien ventilatoren, tweedehands aangeschaft.

Een vast AC-foliescherm is een goede manier om een komkommergewas een vliegende start te geven. In het aangename klimaat met een verhoogde luchtvochtigheid onder het scherm vormen de jonge planten grotere bladeren wat voor meer lichtonderschepping zorgt. Onvermijdelijk komt echter het moment dat de folie voor problemen zoals broeikoppen of Mycosphaerella gaat zorgen. Dan moet het scherm eruit, terwijl de teler het uit oogpunt van energiebesparing nog even zou willen laten hangen. Jan Hendrickx heeft in samenspraak met adviseur Ewoud van der Ven van Delphy een ingenieuze oplossing voor dit dilemma gevonden.
Samen met zijn vrouw Lia heeft hij een kas van 2 ha in Breda. Er zijn drie teelten per jaar, te beginnen met het ras Proloog, gevolgd door twee maal Roxanne. Als substraat gebruiken ze perliet. Net als veel Zuid-Nederlandse komkommertelers hebben ze gekozen voor afzet via de Belgische veiling BelOrta. “De prijzen zijn daar aantrekkelijker en de manier van omgaan met de telers spreekt mij aan”, zegt hij.

Broeikoppen

In de kas hangt een beweegbaar energiescherm (LS10 Ultra). “In februari ging de temperatuur omhoog en het gewas produceerde op een gegeven moment te veel vocht. Dan is het voor een goede klimaatsturing noodzakelijk om de folie weg te halen. In het verleden hebben we wel eens te maken gehad met broeikoppen”, vertelt hij.
Adviseur Van der Ven legt uit hoe deze ontstaan: “Als de zon eind februari flink schijnt, krijg je veel verdamping en stijgt de hoeveelheid vocht in de lucht. Dat is midden op de dag geen probleem. Door de hogere temperatuur blijven relatieve luchtvochtigheid, vochtdeficiet en dampdrukdeficiet acceptabel. Maar op het eind van de middag zakken kas- en planttemperatuur zodanig dat het dampdrukdeficiet te laag wordt. Precies op dat moment is de worteltemperatuur echter op zijn hoogst en zijn de wortels flink actief. Zij pompen zoveel water omhoog dat de jonge cellen in de kop eraan kunnen bezwijken. Onder relatief weinig licht, zoals dat in de winter voorkomt, worden de cellen namelijk niet zo sterk. Kapot gedrukte cellen uiten zich bij tomaat als bladrandjes en bij komkommer als broeikoppen. In april verdwijnt dit gevaar omdat de cellen dan sterker zijn.”

Ongecontroleerde luchtstroom

Om de broeikoppen in een vroegtijdig stadium tegen te gaan zijn de AC-folies geperforeerd. Hendrickx heeft gekozen voor relatief veel gaatjes: 10×10 cm. Die laten dus een deel van de vochtige lucht door. Als het vocht toch te veel oploopt, is de volgende actie meer luchten boven het scherm om vocht kwijt te raken en om de lucht boven de folie af te koelen zodat er meer condensatie tegen de folie plaatsvindt. “Dat kan dan wel leiden tot druppen en dat is ook niet ideaal”, geeft de adviseur aan. “En op een gegeven moment is ook dit onvoldoende en kun je nog extra gaten in het scherm maken, voordat je het helemaal weghaalt”, zegt hij.
Dit zijn allemaal weinig bevredigende oplossingen, mede omdat je snel problemen krijgt met luchtstromen door kieren en gaten heen en daardoor een ongelijke temperatuurverdeling in de kas.

Simpele oplossing

Eigenlijk zou je actief moeten ventileren met de drogere lucht van boven het scherm, raadde Van der Ven de teler aan. De volgende keer dat hij langskwam voor advies was het al gerealiseerd. Hendrickx had zelf nog een paar oude recirculatieventilatoren liggen en kocht de rest bij. Die heeft hij verticaal opgehangen en folie er keurig omheen gedrapeerd. Ze trekken de koude droge lucht door het scherm heen. Om te voorkomen dat de luchtstroom gelijk in het gewas blaast, heeft hij perspex kanaalplaten onder de ventilatoren gemonteerd waar de lucht eerst op stuit. Een simpele maar heel werkzame oplossing. “Ik heb het eerst uitgeprobeerd met de ventilatoren die ik nog had. Het ging verrassend goed. Je creëert eigenlijk een overdruk in de kas en de vochtige lucht gaat door de gaatjes weer naar buiten. Vast folie blijft zijn beperkingen houden, maar de kosten voor deze oplossing zijn bijzonder laag: een paar honderd euro”, vertelt hij.
Het effect is een betere klimaatbeheersing en broeikoppen heeft hij niet meer gezien. En dat met maar vijftien ventilatoren voor de hele oppervlakte. Na twee jaar ervaring wil hij niet anders meer. De ventilatoren zijn niet gekoppeld met de klimaatcomputer. De teler bepaalt zelf of ze aan moeten aan de hand van luchtvochtigheid en stand van het gewas. Aan het eind van de periode draaien ze dag en nacht. Het vaste foliescherm heeft het dit jaar uitgehouden tot 20 februari.

Ontvochtigen met koele lucht

Gek genoeg kent de adviseur tot nu toe geen enkele komkommerteler die dit systeem heeft nagevolgd. Wat daarbij meespeelt, is de relatief lage gasprijs. Het is onder de huidige omstandigheden minder bezwaarlijk om het vaste scherm wat vroeger in het jaar weg te halen en wat meer te stoken dan een paar jaar geleden. Hij schat dat een vast foliescherm gemiddeld voor een besparing van 2 à 3 m3 gas per m2 zorgt. Elke week dat het scherm langer kan blijven liggen, telt hij daar 0,3 m3 bij op.
De oplossing is geïnspireerd door Het Nieuwe Telen, met name de ontvochtiging met koele droge lucht. Ook Hendrickx is in de loop van de tijd duidelijk anders gaan telen: “Meer schermen en kritisch gebruik van de minimumbuis. Vroeger zette je die standaard in, nu louter op grond van de vochtigheid. Het schermen gebeurt op grond van de instraling en de buitentemperatuur. De veranderingen hebben geleid tot een lager energieverbruik, maar we zijn nog niet klaar met Het Nieuwe Telen. Er is nog meer mogelijk.”

Meetbare gegevens

Van der Ven ziet nog wel mogelijkheden tot verbetering bij het schermen: “Het valt mij op dat telers in negen van de tien gevallen het scherm toch met de hand bedienen. Op grond van hun eigen inschattingen bepalen ze of het scherm open of dicht moet. Energieverlies van de kas is afhankelijk van windsnelheid, in- en uitstraling, binnen- en buitentemperatuur en eventueel neerslag. Het warmteverlies moet in de meeste gevallen worden gecompenseerd door de instraling van de zon en buistemperaturen. Allemaal meetbare gegevens. Computerleveranciers zouden hier wat meer aandacht aan kunnen besteden. De klimaatcomputer moet beter de resultante van deze optelsom kunnen berekenen dan de teler of voorlichter.”

Samenvatting

Komkommerteler Jan Hendrickx gebruikt een beperkt aantal ventilatoren om koele droge lucht door het vaste foliescherm te trekken. Om te voorkomen dat de luchtstroom gelijk in het gewas blaast, heeft hij perspex kanaalplaten onder de ventilatoren gemonteerd waar de lucht eerst op stuit. Hierdoor heeft hij geen last van broeikoppen en kan het scherm langer blijven hangen. Verder is het kasklimaat gelijkmatiger.

Tekst: Tijs Kierkels. Foto’s: Wilma Slegers