Gerja is het eerste Nederlandse komkommerbedrijf met LED-tussenbelichting op redelijke schaal. Na het eerste leerjaar vertelt eigenaar Jac Dings over de ervaringen. Naast de hogere productie is de perfecte kleur in de donkere maanden opvallend. “Dit geeft kansen om het Nederlandse komkommerseizoen weer op te rekken.”

Jac Dings combineert een innovatieve instelling met financiële voorzichtigheid. Hij wilde niet afhankelijk zijn van de inschattingen van anderen over de voordelen van LED-tussenbelichting. Daarvoor was het in de eerste plaats nodig dat hij met eigen ogen komkommerplanten zag, op praktijkschaal opgegroeid onder LED’s. Geen simpele wens.
Bij Hortus Regius in Maasbree loopt een proef met de combinatie van top- en tussenbelichting, maar die is zeer kleinschalig. Dus reisde hij naar Polen, waar hij een bedrijf met mini-komkommers met LED-tussenbelichting bezocht en ook de universiteit van Warschau die drie soorten LED’s uitprobeert op redelijke schaal. “Ik wilde zien hoe de plant reageert op de LED’s. Het is heel direct licht: de plant vlak bij de modules doet mee, een meter verderop is er al geen effect meer. Wat mij opviel was dat de planten wat generatiever waren qua bladstand en -grootte. Bovendien waren ze donkerder van kleur”, vertelt hij.

Realistisch resultaat

Zelf teelt hij nogal vegetatief, maar Dings was overtuigd van de voordelen. Vervolgens kwam het financiële verhaal. Hij wilde niet afhankelijk zijn van inschattingen van Philips en heeft zelf het productiepotentieel uitgerekend. “Daarbij heb ik de eigen productie uit het verleden genomen en gerelateerd aan het lichtniveau. Zo kon ik het effect van het hogere lichtniveau als gevolg van de LED’s inschatten. Daar kwam een realistisch resultaat uit”, zegt hij.
Gerja in het Brabantse Elsendorp teelt sinds jaar en dag komkommers. Sinds 2008 is dat hogedraadteelt: twee teelten per jaar (rassen Proloog en Hi Force). Het bedrijf bereikt daarbij hoge producties van 230-240 vruchten/m2, met een uitschieter naar 250 in 2014. De hoge productie gaat gepaard met een hoge kwaliteit.
Sinds december 2015 is een kwart van de 3 ha ingericht met Philips GreenPower LED interlighting, in samenwerking met telersvereniging Kompany die de afzet van de komkommers verzorgt. De bovenste streng hangt op bloeiniveau, de tweede 50 cm daaronder. Het lichtniveau is 88 µmol/m2/s. Door randinvloeden is dat effectief 81 µmol/m2/s.

Apart sturen

Dings had aanvankelijk belangstelling voor SON-T lampen, maar vanwege de geringe hoogte van zijn kas zou de lichtverdeling niet optimaal zijn. “Voor een goede verdeling zou je 15.000 lux (ongeveer 200 µmol/m2/s) moeten ophangen. Dat is voor komkommer niet interessant”, vertelt hij. Hetzelfde verhaal zou, nog in versterkte mate, voor LED-topbelichting gelden. Na doorrekening van diverse scenario’s was de conclusie dat tussenbelichting in deze situatie de beste oplossing zou zijn.
De beslissing viel laat in het jaar, net voor de teeltwisseling, wat behoorlijke consequenties heeft gehad. Er was namelijk geen gelegenheid meer om verduisteringsdoek aan te brengen. Dat had drastische gevolgen: “We zijn met de buurt aan tafel gaan zitten om het uit te leggen. Met name ’s nachts geeft de uitstraling van violet licht een ongewenste situatie. Daarom hebben we met de belichting de natuurlijke dag moeten volgen”, geeft hij aan. Een andere handicap was dat het vak met de belichting niet helemaal apart kon worden gestuurd, onafhankelijk van de rest van de kas. “Wel konden we de watergift apart regelen; dat is toch het belangrijkste. Ook de luchting boven het vak is apart te bedienen, maar je kunt niet verschillende temperaturen aanhouden als je dat nodig mocht vinden. Dat is wel een beperking.”

Meer inzicht

Met deze handicaps is afgelopen seizoen echt een leerjaar geworden, waarin van alles is uitgeprobeerd en regelmatig de grenzen zijn opgezocht. Zo heeft de teler de voorjaarsteelt continu doorbelicht, ook als het lichtniveau 600-800 W/m2 was. De conclusie daaruit: er is meer inzicht nodig bij welk lichtniveau boven de 400 W/m2 belichting nog zinnig is. “In de zomerteelt hebben we een heel andere strategie gevolgd. Bij een jong gewas hebben we na zonsopgang 2-3 uur belicht om de plant op gang te brengen; bij volwassen planten hebben we dat opgetrokken naar 5 uur per dag. Bij die strategie lijkt de plant efficiënter om te gaan met het daglicht. Daarin zit misschien wel de winst in de zomer”, is een eerste voorzichtige conclusie. De laatste weken (oktober) is overdag weer continu doorbelicht.
In dit leerjaar heeft hij 50 komkommers/m2 meer gesneden (20/m2 in de zomerteelt). Dat was conform de doelstelling, maar die was gebaseerd op optimale omstandigheden, niet op een situatie zonder verduisteringsmogelijkheden en mee belichten met het daglicht. “Het is dus boven verwachting. De verschillen worden gemaakt in de lichtarme maanden”, zegt de teler.

Perfecte kleur

Maar interessanter nog dan de hogere productie is de veel betere kwaliteit in de donkere maanden. “Meteen al in januari was de kleur perfect, terwijl de eerste Hollandse komkommers normaal gesproken nogal bleek zien in vergelijking met de Spaanse. Het Nederlandse seizoen krimpt al jaren in onder invloed van het Spaanse product. Dit is de kans om terrein terug te pakken. Opvallend is verder dat de kleur het hele seizoen beter blijft, ook in de zomer. We hebben steeds op het middenpad kisten met elkaar vergeleken; je zag continu verschil”, vertelt Dings.
Over stevigheid en smaak valt nog weinig te zeggen omdat er niet specifiek onderzoek naar is gedaan. Bij de gevoeligheid voor ziekten en plagen viel op dat in het belichte vak geen Pythium voorkwam; voor de rest waren er weinig verschillen. Opvallend was wel de wateropname; die was nogal wat hoger in vergelijking met het onbelichte gewas. “Kanttekening bij dit alles is dat we in de hele kas hetzelfde hoofdras hebben geteeld. Het zou best kunnen dat een ander ras beter past bij tussenbelichting”, geeft hij aan.

Vliegende start

Komend seizoen wordt alles heel anders. Dan kan hij wel verduisteren en dus belichten wanneer hij wil. Dat zal wellicht niet resulteren in meer uren per jaar, maar zeker wel bij de start. Een mogelijkheid zou bijvoorbeeld zijn om in december en januari 19 à 20 uur per dag te belichten, zodat het gewas echt een vliegende start krijgt. Hij rekent op een productie boven de 300 vruchten.
Er zijn nog veel vragen in te vullen. Bijvoorbeeld: door met het daglicht mee te belichten heeft de kop van de plant altijd licht gekregen. Als je in de nacht belicht krijgt de kop geen licht omdat de armaturen op bloeiniveau hangen. Wat heeft dat voor effect? En een andere kwestie: de LED’s verhogen de temperatuur met 2°C, maar niet op kopniveau. Hoe ga je daarmee om?
Dings heeft inmiddels het besluit genomen om op zijn hele bedrijf van in totaal 3 ha tussenbelichting te installeren, wederom in samenwerking met telersvereniging Kompany.

Samenvatting

Komkommerbedrijf Gerja heeft een jaar ervaring met dubbelstrengs tussenbelichting. Het eerste jaar kon niet optimaal worden belicht vanwege het ontbreken van verduisteringsdoek. De teler heeft geëxperimenteerd met belichtingsstrategieën. Afgelopen seizoen heeft hij 50 komkommers meer per m2 in het belichte vak geoogst bovenop de toch al hoge productie. Hij wil helemaal overgaan op LED’s.

Tekst: Tijs Kierkels. Beeld: Wilma Slegers