Clavibacter veroorzaakt wereldwijd problemen in de tomatenteelt. De bacterieziekte heeft in Europa de quarantainestatus en moet worden geweerd. In Nederland krijgen jaarlijks enkele bedrijven ermee te maken. In 2018 bleken twee Nederlandse tomatenbedrijven besmet met de bacterie Clavibacter michiganensis ssp. michiganensis. In 2017 waren dat er vier. Een Wageningse promovenda heeft onderzocht hoe je sterkere tomaten krijgt die weerbaar zijn tegen de ziekte.

De aangetaste planten verwelken permanent en vertonen wonden en verslijming. Uiteindelijk gaan ze dood. Voor de telers is een besmetting vervelend: de besmette planten en een buffer eromheen moeten wettelijk worden verwijderd. Voor de tuinbouwsector is het ook erg vervelend. Weliswaar is elke vondst in Nederland tot nu toe succesvol aangepakt, maar de verspreiding blijft ongrijpbaar. Vaak is er geen besmettingsbron aan te wijzen.

Plant sterk maken

De ziekte is waarschijnlijk oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika en met zaad over de wereld verspreid. Deze clavibactersoort (er zijn er vele) staat op de Europese A2-quarantainelijst. Dat betekent dat de bacterie beperkt aanwezig is, maar dat de verspreiding voorkomen moet worden. Zestien Europese landen staan te boek als besmet. In Rusland, Griekenland en Zwitserland is de besmetting wijdverbreid; die lijst is ongetwijfeld langer, want van sommige landen is de situatie slecht in beeld, bijvoorbeeld Wit-Rusland en Armenië.
Als clavibacter-vrije landen gelden België, Scandinavië en het Verenigd Koninkrijk. Voor Nederland geldt momenteel een overgangssituatie (‘transient, under irradication’). Het kwaliteitssysteem GSPP (Good Seed and Plant Practices) is een belangrijke methode om verspreiding met zaad en jonge planten tegen te gaan. Er zijn echter nog meer wegen denkbaar, namelijk de tomatenplant zelf zodanig sterk maken dat hij geen last heeft van een besmetting. Een aantrekkelijke oplossing want in sommige landen, Mexico bijvoorbeeld, is de ziekte een regelrechte bedreiging voor de tomatenteelt.

Nieuwe screeningsmethode

De Maleisische studente Mas Muniroh Mohd Nadzir is half december gepromoveerd bij Wageningen University op onderzoek naar beheersingsmethoden. Tot nu toe steunt de aanpak van de ziekte vooral op preventie van besmetting en verspreiding. Als de ziekte er eenmaal is, is hij lastig te stoppen. Dan is alleen vernietiging van de aangetaste planten mogelijk.
De studente heeft andere methoden onderzocht, namelijk een combinatie van sterkere rassen, teeltmaatregelen en biologische controle. Daarbij gebruikte ze een nieuwe screeningsmethode om snel en goedkoop te kunnen bepalen of jonge tomatenplanten vatbaar of juist tolerant zijn voor de ziekte. Dit deed ze ook bij wilde tomatensoorten, zoals Solanum arcanum. Met de soorten die interessant leken, ging ze verder. Ze bracht in kaart op welke plek op de chromosomen de genen te vinden zijn waar de weerbaarheid tegen de ziekte op stoelt (dit heet QTL’s). Ze vond geen genen die totale resistentie tegen clavibacter geven, maar wel zogenaamde vatbaarheidsgenen (S-genen). Eentje daarvan lijkt interessant genoeg om te gebruiken bij veredeling op tolerantie voor de bacterie, zonder zichtbare schade. Maar ze schrijft in haar proefschrift ook dat dit ene gen nog maar het begin is voor veredeling met behulp van S-genen.

Afweersysteem op scherp

Naast dit genetische onderzoek heeft ze ook teeltmaatregelen onderzocht. Solanum arcanum als onderstam gaf wel bescherming, maar alleen als de clavibacter-bacterie via de wortel binnenkwam. Als hij bovengronds binnenkwam, maakte een weerbare onderstam niet uit. Datzelfde gold voor toepassing van biostimulanten. Vooral een Pseudomonas-soort gaf bescherming, maar ook hier ging het om bescherming tegen infectie via de wortels en niet via bovengrondse delen. Het idee is dat Pseudomonas voorkomt dat de schadelijke bacterie via de wortels binnendringt, maar verder geen effect heeft op het eigen afweersysteem van de plant, dus zogezegd dat afweersysteem op scherp zet.
Het onderzoek is een flinke stap op weg naar een andere omgang met Clavibacter michiganensis ssp. michiganensis.

Tekst: Tijs Kierkels.





Gerelateerd