Het afgelopen belichtingsseizoen sijpelden steeds positieve berichten naar buiten over het leerproces met fossielvrij telen bij de belichte tomatenteelt. Het verraste zowel onderzoekers als telers dat het gewas zo goed presteerde bij een veel rustig temperatuurverloop dan in de praktijk gebruikelijk is. De lichte kas, de drie schermen, de hybride belichtingsinstallatie en de actieve ontvochtiging houden het energieverbruik binnen de perken.

Negen maanden na de aanvang van het onderzoek naar Het Nieuwe Telen (HNT) bij de belichte tomatenteelt bij het Delphy Improvement Centre in Bleiswijk zit de stemming er goed in. Onderzoekster Lisanne Helmus-Schuddebeurs en adviseur Henk Kalkman voelen zich gesteund door de begeleidingscommissie, waaraan tomatentelers actief deelnemen. Zo levert iedere verandering van het gewas steevast een levendige discussie op. Samen met Paul Arkesteijn, productmanager bij Svensson en Stéphane André, consultant bij Hortilux, blikken zij terug op het belichtingsseizoen.

Energiedoelstelling

In de 1.000 m2 grote afdeling startte de teelt (50 weken) met het ras Merlice al vroeg, op 11 augustus. De afdeling is uitgerust met een actief ventilatiesysteem (AVS) met luchtslurven en een warmtepomp om energie te ‘oogsten’ uit vochtige kaslucht. De verwachting is om met 10 m3/m2 aardgas equivalenten deze belichte teelt uit te voeren.

De hybride belichtingsinstallatie die is aangelegd bestaat uit 110 µmol/m2/s SON-T-lampen, 55 µmol/m2/s LED-toplicht, aangevuld met 60 µmol/m2/s LED tussenlicht. In de afdeling ligt een experimenteel substraat, namelijk kunststof boxen met een houtvezelmat. Er is in deze proef veel aandacht voor de waterbalans, met een aangepaste voedingsoplossing. Kortom, deze proef kent veel nieuwe uitdagingen en dat is inmiddels ook gebleken.

Rustig temperatuurverloop

Van die uitdagingen springt de klimaatstrategie het meeste in het oog. Kalkman: “In een normale belichte teelt ben je gewend om dynamisch te telen. De temperatuurinstelling wisselt sterk gedurende het etmaal met als doel de juiste balans in het gewas te brengen. Om het AVS-systeem optimaal te benutten zoeken we in deze proef juist naar een rustig temperatuurverloop, waarbij we uiteindelijk op dezelfde etmaaltemperatuur uitkomen. Bovendien geven we veel water, het hele etmaal en passen de EC aan op instraling.”

Telers die op afstand de klimaatinstellingen volgen, voorspelden een sterke vegetatieve groei. De verrassing is dus groot dat eigenlijk het tegenstelde gebeurde. Zij troffen bij hun bezoeken steeds een vlot, generatief gewas aan met een relatief sterke tros. De proefnemers zoeken de verklaring in de vroege plantdatum en de generatieve opbouw in het najaar. Die situatie buig je niet snel om in de winter.

Vochtverdeling

Niet alles liep echter even voorspoedig. In de aanloop van de teelt waren er wat problemen met het ontvochtigingssysteem, waardoor de warmteterugwinning tegenviel. Dit technische probleem werd al snel opgelost.

In de winter was het optreden van bladrandjes aanleiding om het ventilatiesysteem iets anders aan te sturen. “Misschien zijn we iets te zwaar belast de winter in gegaan”, denkt Kalkman. Ook was de vochtverdeling in de kas niet helemaal homogeen. Bovenin was de kaslucht vochtiger dan beneden. “Daarom hebben we de ventilatorcapaciteit teruggebracht met iets minder debiet”, legt Helmus uit. “De temperatuur die we inblazen ligt 1ºC boven de stooktemperatuur. De afrijping en uitgroeiduur van de vruchten bleef daardoor goed.” Alle maatregelen leverden uiteindelijk een productie van 60 kg per m2 op tot en met week 18. Het gasverbruik is steeds onder 1 m3/m2 per week gebleven.

Samenspel schermen

De afdeling met ultra low haze glas en dubbele AR coating heeft drie klimaatschermen. Dit zijn het lichtuitstootscherm Obscura 9950 FRW, het energiescherm Luxous 1147 FR en het nieuwe, licht diffuse scherm Harmony 1315 O FR.

Het lichtuitstootscherm is uiteraard gebruikt op de momenten dat er werd belicht. Het mocht iets ‘kieren’ als het te warm werd in de afdeling. In de winterperiode is het samen met het energiescherm in totaal 3.400 uur gebruikt. In de voornacht ging het energiescherm dicht om uitstraling tegen te houden, of overdag als het erg koud was.

“Het nieuwe diffuse zomerscherm laat door een lage schermingsgraad veel diffuus licht toe in de kas”, vertelt Arkesteijn. Vanwege de open structuur kan het volledig dicht, zodat het alle planten beschermt tegen te intense instraling. De proefnemers zoeken naar een samenspel tussen het scherm en het ultralichte kasdek, dat meer stralingswarmte in de kas toelaat. Dit scherm gaat dicht zodra de instraling boven 700 watt komt. Het is in de eerste weken na het planten gebruikt en vanaf april.

De combinatie van de drie schermen heeft er mede voor gezorgd dat de ramen langer dicht bleven. Samen met de ontvochtiging van de kaslucht leveren ze een grote bijdrage aan de energiebesparing die inmiddels is behaald.

Standaard versus verrood

Voor André is de proef zeer leerzaam. “In de winter konden we de stralingswarmte van de SON-T-lampen goed benutten. In de lente was het mogelijk langer door te belichten met de koelere LED’s.” Vanaf begin april zijn de SON-T-lampen niet meer gebruikt.

De LED-installatie in deze afdeling heeft rode en blauwe LED’s in de verhouding 95% rood en 5% blauw. In één tralie is bij wijze van proef 9% verrood licht toegevoegd aan het toplicht. Het verrode licht heeft dus steeds meegelopen met de totale belichtingstijd. De proefnemers hebben geen verschil kunnen ontdekken tussen beide behandelingen, noch in cumulatieve productie, noch in brixwaarde van de vruchten.

De juiste plaats voor het tussenlicht is regelmatig onderwerp van gesprek. De fabrikant heeft armaturen die schuin naar beneden zijn gericht, met als doel om de bovenkant van de bladeren optimaal te belichten. André: “Je moet ze dus iets hoger hangen dan armaturen die horizontaal schijnen.” Het is steeds zoeken naar het juiste bladpakket en dat valt niet mee met planten die 22 cm per week groeien. Zeer gelijkmatig laten zakken van het gewas is dus nodig.

Sapstroommeting

Vooral de intensieve monitoring maakt het project interessant. In de afdeling wordt sapstroommeting en stengeldiktemeting gedaan. De proefnemers proberen daarmee een relatie te leggen tussen wateropname en belichting.

De teelt met het experimentele klimaatregime verloopt naar wens. Kalkman: “We hebben ondervonden dat deze nieuwe benadering veel voordelen biedt. Een aandachtspunt is het water geven. De omloopsnelheid van de voedingsoplossing in dit substraat is hoog, waardoor je ook meer proceswater moet ontsmetten.”

Dit gezamenlijke project van Delphy, Groen Agro Control en Wageningen University & Research komt tot stand met een bijdrage van Kas als Energiebron (Ministerie van LNV), Saint-Gobain Cultilene, Hortilux, Hoogendoorn Growth Management, Svensson en Wireless Value.

Samenvatting

Het project ‘Totaalconcept HNT in belichte tomatenteelt’ is inmiddels op driekwart van de totale teeltduur. Het behalen van de energiedoelstelling van 10 m3 aardgas per m2 is geen grote opgave, zo blijkt. Dat komt mede door de combinatie van de drie schermen waardoor de ramen langer dicht blijven. De gewasgroei, productie en houdbaarheid van de vruchten zijn goed. Wel zijn er veel leerpunten die om verdere verdieping vragen.

Tekst en beeld: Pieternel van Velden.